Terug naar Historische Archief                                                                                          Verschenen 4e kwartaal 2007

Dagboek van juffrouw Tromp:

"Breda in een sfeer van onthutst toezien tussen Dolle Dinsdag en de bevrijding; Laurentius de Bruin en drs. Willem J. Scheffelaar worden gefusilleerd!"

De onberispelijke Bredanaars Laurentius de Bruin en drs. Willem Scheffelaar werden september 1944 gefusilleerd door de beruchte feldwebel Wiegand. Waarom? We geven er antwoord op! Hoe was het met het Dagblad van Noord-Brabant onder de oorlog 1940-1945, de voorloper van Dagblad de Stem, uitgegeven door Neerlandia? Het was een krantje onder Duits gezag! Een uitgave die bij het verzet in Breda en het voormalig verzet een emotionele weerstand had. Ik kreeg daarover vele brieven van o.a. 'de verzetspost P.M'. maar zag recent pas de jaargangen zelf. En de inhoud wordt inderdaad niet geboren uit verzet! Uit de uitgave is wel een sfeerbeeld van die tijd te geven en we gebruiken er als ooggetuigenis het oorlogsdagboek bij van juffrouw Tromp.

Op radio Oranje is van alles gezegd over de bevrijding van Nederland. Opgewekte stemmen in de ether. "De bevrijding is nabij, de geallieerden hebben de landsgrenzen overschreden", zegt Koningin Wilhelmina, of woorden van gelijke strekking. Het luidt de Nepbevrijding in van dit land op dinsdag 5 september 1944 met alle gevolgen en consequenties vandien.
Juffrouw Tromp woensdag 6-9-44: "Nacht rustig verlopen. 's Morgens op straat alles zéér rustig: geen Duitsers te zien op weg naar de kerk. De mensen kijken elkaar verwonderd aan, halen de schouders op, begrijpen niets van de situatie. Valse geruchten verspreid door de Engelsen? Ze zouden toch al lang Breda bereikt hebben? En waren ze niet op weg naar Rotterdam? We horen héél ver in de verte voortdurend zwaar geschut. De stilte hier doet vreemd aan. 's Middags moest ieder zoveel water tappen, als hij kon. Mejuffrouw Duyvelaar is raak geschoten; gewond aan de dij. 'n enkele vliegmachine laat zich horen. Op straat zijn ook weer fietsen te zien. Geen veldgendarmerie. In de middag "grüne Polizei". Tegen de avond horen we 't geschut duidelijker bij tussenpozen stilte. Na 20.00 uur binnen blijven. 't laatste nieuws, dat we hoorden: Turnhout gevallen(?), opperbevelhebber van Antwerpen in "De Kroon". Bij 't Albertkanaal tegenstand ontmoet. Wanneer zullen de Engelsen hier zijn?

Engelsen teruggeslagen

Donderdag 7-9-44: Nacht héél onrustig: Steeds in de verte zwaar geschut dat dichterbij scheen te komen en weer bij tussenpozen zweeg: om ongeveer 3 uur trekken weer colonnes voorbij; veel lawaai en geschreeuw. Daarna wordt 't rustig. Om 6.00 uur verbreekt 'n schot van de veldgendarmerie nog even de stilte. Half acht, regenweer; op straat niet te merken, dat er iets aan de hand is; de melkkarren rijden weer; de postboden gaan de stad in. Velen, naar 't schijnt, hervatten hun bezigheden. In de kerk meer mensen dan de vorige dagen; géén kinderen. Geen Duitser te zien. In de loop van de middag horen we dat de Engelsen teruggeslagen zijn en Merxem door de Duitsers is heroverd. Dat schieten van gister was de tankslag daar. 't weer wordt stormachtig; natuurlijk geen vliegmachines. Veel auto's trekken richting Effen.
Iedereen sleept aardappels aan! Er komt 'n troep Duitsers voorbij blootsvoets. Ook veel wielrijders zien we; allerhande fietsen in gebruik; damesfietsen, fietsen met autobanden, fietsen zonder banden. 't Duitse leger op terugtocht! Enkele personen zijn gevangen genomen, omdat ze verboden wapens in hun bezit hadden: te weten L. De Bruin en dr. W. Scheffelaar.

Jos Driessen was niet alleen kwastenfabrikant. Hij smeerde met rode menie ook graag gevels onder. Dit is zijn werk op een van de gevels in de binnenstad: 'doodt aan de Unie'. De Nederlandse SS distantieerde zich ervan.

De uitzonderingstoestand

Vrijdag 8-9-44: Storm bedaard. In de H. hart kerk is 't veel drukker; maar kinderen zijn er niet. En ook als om 9.00 uur de school moet beginnen, zijn er geen. 't Onderwijs gaat dus niet door. De fietsenvordering wordt voortgezet. De sicherheitspolitie in actie. Veel auto's en wagentjes komen langs, gaan richting Tilburg. Ook veel huifkarren door de stad. Verspreide groepjes Duitsers te voet of per rijwiel, zwaar beladen, gaan richting station. Er rijden bijna geen treinen. Bij informatie horen we, dat er vanmorgen één trein vertrokken is en vanmiddag om 14.30 uur naar Roosendaal. Of er 'n trein naar Utrecht zal gaan is niet bekend; in ieder geval verkeer Den Bosch-Utrecht gestremd. Telegrammen kunnen niet worden verzonden, gisteren ook niet. De heer de Bruin en dr. Scheffelaar zijn, vanwege verboden wapenbezit, gefusilleerd". Tot zover het oorlogsdagboek. Wie zijn deze Bredanaars, die, volgens de aantekeningen van juffrouw Tromp, de dood vinden door een vijandelijke kogel tijdens een fusillade, die, door enig nader onderzoek exact kan worden 'getraceerd'. Ze vindt plaats niet op vrijdag 8 september 1944. Dan pas noteert juffrouw Tromp het door opgedane kennis van horen zeggen of door een gecensureerd Duits berichtje in de krant. Het drama voltrekt zich op de open plaats achter het gebouw van de Ortskommandantur aan de Wilhelminastraat 28 op woensdag 6 september 1944 en donderdag 7 september 1944 daaraan voorafgaande, direct na Dolle Dinsdag 5 september 1944 ingevolge de bepalingen op de uitzonderingstoestand, het decreet van de rijkscommissaris, een toestand die wordt gepubliceerd op de voorpagina van het Dagblad van Noord-Brabant op woensdag 6 september 1944 no. 18084 (1 blad). Het eerste artikel van de uitzonderingstoestand luidt dat, indien men zich met de vijand inlaat, dan wel de kracht van 't Groot-Duitsche rijk en zijn bondgenoten benadeelt, wordt gestraft met de dood. Het artikel is zo ruim dat er alles onder kan vallen. In de praktijk hoort de dood door de kogel bij het hebben van wapenbezit ook bij de bepalingen door de Sicherheitspolizei.

Kantoor van de Ortscommandant aan de Willemstraat 28, vooraanzicht. Foto: bureau W.A.M. gemeente Breda (foto hierboven)

Wiegand

De beul is de beruchte Wiegand, een Feldwebel van de Grüne Polizei, die er aan de hand van de instructies en eigen inzicht werk van maakt. Het liefst laat hij bij elkaar staand de gevonnisten toekijken, die in september 1944 iets doen wat in strijd is met het decreet. Als Wiegand de een om het leven brengt wacht hij met de volgende. Dat brengt strijd en angst met zich mee en dus ook afschrikking meent hij. En Wiegand is een van de velen tijdens 40-45 die daarvan geniet. Hij laat Laurentius de Bruin en Willem J. Scheffelaar, officier van gezondheid 1e klas, op het plaatsje komen, niet tegelijk, zoals juffrouw Tromp meent, maar beiden, na verloop van een etmaal, zodat eerst het bericht van de fusillade van De Bruin heeft kunnen doordringen tot Willem Scheffelaar, waarna hij hem, voor zijn rekening neemt.

De verzetsbladen

Gelijktijdig met de ontvangst van het oorlogsdagboek krijgen we alle Dagbladen van Noord-Brabant en verzetsbladen aangereikt, zoals Trouw en het Parool, die zijn verschenen tijdens 40-45. We "lopen" het Dagblad van Noord-Brabant, een uitgave van Neerlandia, dat onder Duitse censuur staat, eens door. Het begint met "het hoofdkwartier van de führer bericht", het bevat een oproep aan Nederlandse jongemannen om dienst te nemen bij de Kriegsmarine. Een instructie geeft weer dat kachels niet meer mogen worden verfraaid omdat het beter voor kanonnen kan worden gebruikt; de sfeer ademt dat Duitsland Europa nog altijd in zijn greep heeft en wijst op het feit dat op zondag de stem van de SS te horen zal zijn. Propagandataal van de voorloper van BN/De Stem, die erop neerkomt dat de geallieerden een brug slaan maar hem moeten opgeven door een heldhaftige tegenaanval; geen Sowjetoverwinningstocht, enz.!

De gemeentelijke gasfabriek

Hoe het leven van iedere dag is lezen we daarvóór in het Dagblad van Noord-Brabant van zaterdag 17 juli 1943 nummer 17734 onder "stad Breda" onder het kopje "gasloze uren".
"Alhoewel het invoeren van gasloze uren slechts een tijdelijke en plaatselijke maatregel betekent, zal men er toch rekening mee moeten houden, dat die uren voorlopig nog gehandhaafd moeten blijven. De gaspositie aan de gemeentelijke gasfabriek laat nog niet toe, dat de glansloze uren worden opgeheven. Inmiddels wordt er van de zijde van de directie van de gemeentelijke gasfabriek nog eens ten sterkste op aangedrongen, om zoo zuinig mogelijk met het gebruik van gas te zijn. Ook al zijn veel gezinnen gehouden aan een klein rantsoen, waarmee gewoekerd wordt, het is bekend dat er ook vele gezinnen zijn, waar nog best wat op het gasverbruik zou bezuinigd kunnen worden. Dit is in verband met de toekomstige positie onzer stad met betrekking tot het gasverbruik van het allergrootste belang". Verder wordt in de krant gewag gemaakt van een moedige redding van een kind 'van een wisse dood' uit het water van de Tramsingel door de heer A. van Duuren uit de Beekstraat 51. Het echtpaar Van Geel-Lousberg aan de Ernst Casimirstraat 34 is 50 jaar getrouwd. Ze worden geïnterviewd.

De Gasfabriek inwendig; de tekenkamer, personen onbekend. Repro Stadsarchief

"Onze wekelijkse markt"

Een licht kritisch toontje treffen we, tot mijn vreugde, ook aan onder "stad Breda". De toon geeft aan hoe bang men is 'iets te schrijven wat de bezetter niet welgevallig is'. Misschien tijdens 1940-1945 'een opgave' maar toch… Het berichtje in het Dagblad van Noord-Brabant, dat een pleidooi houdt voor een 'grotere wekelijkse markt' op de Grote Markt luidt als volgt:
"Onze wekelijkse markten, die immer zo'n druk, fleurig en rommelig beeld gaven aan de Dinsdagen en Vrijdagen, zijn de laatste jaren onder den druk van de bijzondere omstandigheden, heel wat ineengeschrompeld. Werden vroeger de gehele grote Markt, de Halstraat en het Kasteelplein voor het "markten" opgeëist - en bovendien nog de boterhal! - thans kan men het reeds met een bescheiden hoekje van de Grote Markt alleen af.
Dat kwam gister nog eens op opvallende wijze tot uiting, toen men de Noordzijde van de markt vrijgemaakt had, in verband met een concert dat een militaire kapel er op de muziekkiosk gaf. Alle marktkooplieden waren aan de Zuidzijde verzameld, of het nu den groentekoopman, den bloemenhandelaar of de veter- en bandkraam betrof. Deze noodgedwongen verandering houdt misschien wel een wenk in ter verbetering, want de vraag komt bij ons op of het in de toekomst niet beter zal zijn, om alle marktkooplieden op een gedeelte van de markt bijeen te brengen instelde zoals tot nu toe over de gehele markt verspreid te doen zijn. Onder de huidige omstandigheden is een verruiming van het marktwezen voorshands niet te verwachten en zou daarvoor ons inziens iets te zeggen zijn". Uit de regels proef je: "Hoe zeggen we het zonder de Sicherheitsdienst kwaad te maken!".

De kiosk op de Grote Markt. Foto uit particuliere collectie, repro Stadsarchief. (foto hierboven)

Het front dichterbij?

De toestand van de wereld door juffrouw Tromp, die op secure wijze dag na dag boekstaaft.
In de dagen van zaterdag 9 september 1944 tot en met dinsdag 19 september 1944 schrijft ze:
"Nacht rustig. 't weer beter. 's Morgens om 10.00 uur trekken wel 100 Engelse vliegtuigen over; ze gaan naar 't zuiden. Weer troepjes vermoeide Duitsers, met veel moeite hun zware last torsend; ze vragen de weg. Fietsenvordering op straat". Dat staat er van juffrouw Tromp wel heel netjes, vind ik! Want het betekent gewoon dat een moeder of vader op de fiets op straat, al dan niet met een kind achterop of voorop, wordt gemaand te stoppen en zijn of haar rijwiel, hèt vervoermiddel, bij de vorderende Duitser op weg naar zijn Heimat in te leveren.
"Geen regen en storm meer", vervolgt juffrouw Tromp. (Zondag 10 september 1944). "Vannacht véél vliegverkeer. Weinig mannen in de kerk, ofschoon er geen gevaar voor "oppikken" bestaat. Volgens 'n bulletin!". Dat betekent dat na Dolle Dinsdag de situatie levensgevaarlijk was. De Duitsers traden, in Breda, fanatieker op, dan ooit tevoren en laten we hopen dat de vele vergeten personen, die niet in de boeken staan, het hebben begrepen.
Enigszins tegoedertrouw vervolgt ze (Maandag 11 september 1944): "s Morgens op straat alles heel gewoon; als je niet beter wist, zou je niet geloven, dat er iets bijzonders aan de hand was! In de kerk ook drukker maar weinig mannen en kinderen…Een optimistische juffrouw Tromp (Dinsdag 12 september 1944): "in de middag veel gevlogen. De zusters hebben om halfdrie de kinderen weggestuurd: terugkomen als 't weer rustig is. In de avond houdt 't vliegen en schieten aan. Komt 't front dichterbij? We horen van alles; weet iemand het juiste?"